Debaty sejmoweXIII Kadencja

Odpowiedź na interpelację w sprawie dramatycznej sytuacji polskiego wymiaru sprawiedliwości, przejawiającej się w postaci fali przedawnień spraw czekających na rozpatrzenie przez sądy

   Szanowny Panie Marszałku! W związku z interpelacją posła na Sejm RP Grzegorza Kurczuka w sprawie dramatycznej sytuacji polskiego wymiaru sprawiedliwości przejawiającej się w postaci fali przedawnień spraw czekających na rozpatrzenie przez sądy (sygn. SPS-0202-3467/00) uprzejmie wyjaśniam, co następuje.    Drobiazgowa analiza problemu umorzeń postępowań karnych z powodu przedawnienia w Warszawie i w skali kraju wskazuje, że problem ten nie ma charakteru masowego, jak o tym donosiły środki masowego przekazu. W roku bieżącym i 2001 zagrożonych umorzeniem z powodu przedawnienia jest 713 spraw, co stanowi ok. 0,005 pozostałych do załatwienia przez sądy procesów karnych. O tym, iż jest to zjawisko marginalne, świadczy fakt, że do sądów rejonowych wpływa rocznie ok. 280 tys. spraw karnych z aktami oskarżenia.    Największa liczba spraw zagrożonych przedawnieniem, bo 289, jest rozpoznawana przez sądy rejonowe okręgu warszawskiego. W okręgu Sądu Apelacyjnego w Katowicach spraw takich jest 92, w Poznaniu 70, Gdańsku 62, Krakowie 53, we Wrocławiu 42, w Łodzi 19, a w Białymstoku 11. Dobitnego podkreślenia wymaga okoliczność, iż fakt zagrożenia przedawnieniem karalności nie skutkuje automatycznie umorzeniem postępowania, albowiem w większości wypadków postępowania w tych sprawach są już zaawansowane na tyle, iż będzie możliwe wydanie końcowych orzeczeń przed upływem terminu przedawnienia.    Główny problem stanowi groźba umorzeń postępowań karnych w warszawskich sądach rejonowych. Spraw tych jest najwięcej w Sądzie Rejonowym dla m.st. Warszawy. W celu dokładnej analizy przyczyn takiego stanu minister sprawiedliwości zwrócił się do prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie o przeprowadzenie doraźnej wizytacji wydziałów karnych sądów rejonowych dla m.st. Warszawy, Warszawy-Pragi i Warszawy-Mokotowa.    Dokonana analiza poszczególnych postępowań wskazuje, iż w części z nich doszło do rażącej przewlekłości wynikającej z faktu niepodejmowania jakichkolwiek czynności przez sąd przez okres nawet 3 lat. Średni czas trwania postępowania karnego w sądach rejonowych w Polsce wynosi 6 miesięcy, a w Sądzie Rejonowym dla m.st. Warszawy aż 40 miesięcy. Obciążenie poszczególnych sędziów orzekających w wydziałach karnych było mniejsze niż w innych sądach w Polsce. Sędziowie warszawscy załatwiali mniej spraw niż sędziowie innych porównywalnych sądów w Polsce. Wizytujący zwrócili również uwagę na niedostatki w czynnościach nadzoru administracyjnego, sprawowanego przez przewodniczących wydziałów i prezesów sądów.    W wydziałach karnych od 1990 r. do 1999 r. następował znaczny przyrost spraw w referatach poszczególnych sędziów. Z uwagi na wejście w życie nowych kodyfikacji karnych na sądy spadło szereg obowiązków związanych ze sprawowaniem nadzoru nad postępowaniem przygotowawczym oraz w sposób skokowy zwiększyły się obowiązki orzecznicze związane z wykonywaniem orzeczeń (konieczność wyznaczania licznych posiedzeń).    Program uzdrowienia sytuacji w warszawskich sądach obejmuje poprawę organizacji pracy, w tym wykorzystania sal sądowych w godzinach popołudniowych, lepsze wykorzystanie kompetencji i czasu pracy sędziów, wprowadzenie nowoczesnych technik pracy, wzmocnienie kadrowe, poprawę sytuacji lokalowej.    W wyniku usilnych starań Ministerstwa Sprawiedliwości gmach po Sądzie Apelacyjnym przy ul. Chopina 1 pozostaje w gestii warszawskich sądów. Przejmują one również pomieszczenia po Sądzie Najwyższym, a ponadto Sąd Rejonowy dla Mokotowa otrzymuje nowy obiekt przy ul. Ogrodowej. To zdarza się po raz pierwszy od wielu lat, kiedy sąd warszawski dostaje nowy obiekt. Zatem w 2000 r. daje to łącznie ok. 10 tys. m.kw. dodatkowej powierzchni. Minister sprawiedliwości przyznał Sądowi Rejonowemu dla m.st. Warszawy 10 dodatkowych etatów orzeczniczych. W Sejmie znajduje się projekt zmian w Kodeksie postępowania karnego umożliwiający przenoszenie spraw zagrożonych przedawnieniem do innych sądów. 16 marca br. Sejm uchwalił jednogłośnie ustawę o tzw. uproszczonych i przyspieszonych procedurach cywilnych. Gotowy i uzgodniony jest już projekt uproszczonej procedury karnej, który został włączony do projektu głębokiej nowelizacji prawa karnego, który niebawem zostanie skierowany do Sejmu.    W celu wyeliminowania uchybień stwierdzonych przez sędziów wizytatorów prezes Sądu Apelacyjnego w Warszawie wydał 11 kwietnia br. zalecenia powizytacyjne. W szczególności polecono: wyeliminowanie przypadków, gdy do przedawnienia karalności dochodzi z powodu bezczynności bądź błędnych działań sądu, zintensyfikowanie starań zmierzających do wzrostu załatwień spraw ˝K˝, zwiększenie liczby spraw załatwianych na sesjach, wykorzystanie pozaprocesowego sposobu rozstrzygania spraw, w tym korzystanie z mediacji oraz prowadzenie starannego przeglądu wpływających spraw pod kątem możliwości załatwiania ich poza rozprawą, zatrzymanie fluktuacji kadr w wydziałach karnych, wprowadzenie akceptowania przez przewodniczącego wydziałów sesji pod względem ich obciążenia, systematyczne kontrolowanie stanu przygotowania sesji oraz zasadności przerywania i odraczania rozpraw. Konieczne wydaje się również utworzenie wydziału wykonywania orzeczeń oraz wydziału nadzoru nad postępowaniem przygotowawczym.    Czynności nadzorcze podejmowane przez prezesów sądów będą monitorowane przez Ministerstwo Sprawiedliwości i w razie potrzeby zostaną również podjęte czynności nadzorcze w ramach uprawnień przysługujących ministrowi sprawiedliwości.    Minister sprawiedliwości polecił prezesom wszystkich sądów apelacyjnych i okręgowych objęcie osobistym nadzorem każdego postępowania karnego zagrożonego przedawnieniem, jak również zobowiązał ich do przedstawiania w odstępach kwartalnych informacji o ewentualnych sprawach umorzonych z powodu przedawnienia karalności. Niezależnie od tych przedsięwzięć na polecenie ministra sprawiedliwości podjęto prace mające na celu przygotowanie projektów zmian w Kodeksie karnym i postępowania karnego. Specjalna komisja zakończyła prace w dniu 20 marca 2000 r. Po stosownych uzgodnieniach projekt zmian zostanie przedstawiony Sejmowi. Projektowane zmiany mają na celu wyeliminowanie przepisów pozwalających stronom na dokonywanie obstrukcji procesowej zmierzającej do faktycznej niemożności zakończenia procesu. Nowelizacja ma na celu dalsze uproszczenie procedury sądowej i wyeliminowanie z Kodeksu postępowania karnego instytucji, które czasami słuszne z punktu widzenia założeń doktryny w praktyce paraliżują proces karny.    Ministerstwo Sprawiedliwości szczegółowo zbadało akta postępowań Sądu Rejonowego w Gdańsku i Sądu Rejonowego dla m.st. Warszawy w sprawie niszczenia akt byłej SB. Minister sprawiedliwości stanął na stanowisku, iż w sprawie toczącej się przed sądem warszawskim doszło do rażącego naruszenia przepisów prawa polegającego na niewyznaczeniu rozprawy przez okres ponad 3 lat i dlatego minister skorzystał z przysługującego mu uprawnienia do żądania wszczęcia postępowania dyscyplinarnego w stosunku do sędziego, który w jego ocenie jest winien dopuszczenia do tego rodzaju sytuacji. W sprawie odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziego orzeknie Sąd Dyscyplinarny po przeprowadzeniu postępowania. Inny charakter miało postępowanie przed Sądem Rejonowym w Gdańsku. Aczkolwiek doszło tam do przewlekłości postępowania, jednak w odróżnieniu od sprawy toczącej się przed sądem warszawskim czynności procesowe były podejmowane i do przedłużenia postępowania doszło na skutek zdarzeń niezależnych od sądu (śmierć jednego z oskarżonych, konieczność prowadzenia postępowania od początku w składzie ławniczym od września 1999 r. na skutek orzeczenia Sądu Najwyższego, który stwierdził, rozpoznając inną sprawę, że postępowanie sądowe w sytuacji gdy postępowanie przygotowawcze trwało ponad 2 miesiące nie może być rozpoznawane jednoosobowo). Wypada również dodać, że opisywana szeroko w mediach sprawa rzekomego przedawnienia rekordowego przemytu spirytusu w Szczecinie nie była informacją prawdziwą i była prostowana przez sąd i prokuraturę szczecińską oraz rzecznika ministerstwa.    Całościowy plan uzdrowienia sądownictwa powszechnego został już dawno opracowany i jest od dwóch lat realizowany. Sukcesywnie dokonywane są zmiany w prawie. Prawo dostosowywane jest do przemian społecznych i gospodarczych, wymogów nowej konstytucji oraz prawa Unii Europejskiej. Ministerstwo opracowało pakiet legislacyjny obejmujący ok. 30 ustaw.    Zatrzymano odpływ doświadczonych urzędników administracyjnych z sądów i prokuratur. Dzięki opracowanej przez Ministerstwo Sprawiedliwości ustawie o pracownikach sądów i prokuratury, która weszła w życie z dniem 1 stycznia 1999 r., powstały warunki do poprawy, po raz pierwszy od 10 lat, sytuacji finansowej urzędników administracyjnych wymiaru sprawiedliwości.    Uzupełniane są niedobory kadrowe w sądownictwie. W latach 1998-1999 Ministerstwo Sprawiedliwości doprowadziło do największego od 1991 r. przyrostu liczby etatów orzeczniczych w sądownictwie. Ponadto powołano zupełnie nową instytucję referendarzy sądowych (zajmujących się sprawami wieczystoksięgowymi i rejestrowymi).    Poprawia się baza lokalowa sądów. Dzięki intensywnym działaniom Ministerstwa Sprawiedliwości osiągnięto skokowy, nienotowany dotychczas, przyrost inwestycji w wymiarze sprawiedliwości. Postępuje również komputeryzacja sądów.    Przygotowano zmiany systemowe, które umożliwią usprawnienie postępowania sądowego. Uproszczone i przyspieszone procedury cywilne i karne będą zupełnie nowym narzędziem dawanym sędziom i prokuratorom, aby moli działać szybciej i skuteczniej. Rozwiązania upraszczające i przyspieszające postępowanie zawiera również nowy obowiązujący Kodeks karny skarbowy.    Drobiazgowa analiza statystyczna pokazuje, że wielokierunkowy plan działania Ministerstwa Sprawiedliwości i wzrost nakładów na sądownictwo zaczynają przynosić pierwsze pozytywne zmiany. Od dwóch lat negatywny trend wydłużania się wskaźników długości postępowania sądowego ulega odwróceniu. Sądy załatwiają więcej spraw. Wiele wskaźników długości postępowania sądowego w 1999 r. uległo zmniejszeniu.    Usprawnienia postępowania sądowego w większym zakresie można spodziewać się po wejściu w życie uproszczonych i przyspieszonych procedur w postępowaniu cywilnym i karnym oraz po wejściu w życie nowej ustawy o ustroju sądów powszechnych, w tym po tworzeniu kolejnych wydziałów cywilno-karnych i ich przekształceniu w wydziały grodzkie.    Przedstawiając powyższe wyjaśnienia, proszę pana marszałka o wyrozumiałość wobec niedotrzymania terminu udzielenia odpowiedzi na interpelację, co wynikało z chęci przedstawienia zweryfikowanych danych dotyczących problemu przedawnień oraz wyników wizytacji w sądach warszawskich.    Z poważaniem    Minister    Hanna Suchocka    Warszawa, dnia 17 kwietnia 2000 r.